Gruziński klasztor na Cyprze. Ruiny sprzed ponad 1000 lat ukryte w lesie Pafos

Gruziński klasztor na Cyprze brzmi jak miejsce, którego trudno spodziewać się w środku lasu Pafos. A jednak około pięciu kilometrów na wschód od wsi Gialia znajdują się ruiny średniowiecznego monasteru Panagia Chrysogialiotissa, znanego w gruzińskich źródłach jako Ghalia lub Zhalia.

Pierwsi gruzińscy mnisi pojawili się tutaj w drugiej połowie X wieku. Klasztor stał się ośrodkiem religijnym, edukacyjnym i kulturalnym, w którym przepisywano księgi oraz tłumaczono teksty z greckiego na gruziński. Po jego opuszczeniu miejsce niemal zniknęło z pamięci. Ruiny zidentyfikowano ponownie dopiero w 1981 roku.

Jak powstał gruziński klasztor na Cyprze?

W średniowieczu kontakty pomiędzy chrześcijańskimi społecznościami wschodniej części Morza Śródziemnego były znacznie intensywniejsze, niż sugerują współczesne granice.

Gruzińscy mnisi zakładali klasztory również poza własnym krajem. Ośrodki te służyły nie tylko modlitwie. Przepisywano w nich księgi, tłumaczono teksty i utrzymywano kontakty z innymi centrami chrześcijaństwa.

Według cypryjskiego Department of Antiquities klasztor w Gialii powstał z inicjatywy Dawida III Kuropalatesa, władcy Tao-Klarjeti. Visit Pafos wskazuje okres pomiędzy 970 a 979 rokiem, natomiast archeolodzy datują założenie kompleksu szerzej – na drugą połowę X wieku.

Oznacza to, że historia klasztoru liczy ponad tysiąc lat.

To nie była niewielka pustelnia

Dzisiejsze kamienne pozostałości mogą wyglądać skromnie, ale w średniowieczu funkcjonował tutaj rozbudowany i zamożny monaster.

Znajdował się pod opieką kolejnych gruzińskich władców. Szczególną rolę w jego rozwoju odegrali król Dawid IV Budowniczy oraz królowa Tamar, jedna z najważniejszych postaci w historii średniowiecznej Gruzji.

Visit Pafos określa Gialię jako jeden z najbogatszych klasztorów funkcjonujących wówczas na wyspie. Średniowieczne przekazy mają wskazywać na dochody sięgające około 300 dukatów rocznie.

O zamożności miejsca świadczą również odkrycia archeologiczne. Podczas wykopalisk znaleziono między innymi:

• marmurowe elementy architektoniczne,
• fragmenty malowideł ściennych,
• szkło i ceramikę,
• brązowy krzyż,
• monety,
• gruzińskie inskrypcje.

W lesie Pafos przepisywano księgi

Jedną z najważniejszych funkcji klasztoru była działalność intelektualna.

Od X do XV wieku działał tutaj ośrodek przepisywania manuskryptów. Powstawały nowe kopie ksiąg, a teksty tłumaczono z greckiego na język gruziński.

W czasach przed wynalezieniem druku przygotowanie jednej książki wymagało ogromnej ilości pracy. Tekst trzeba było ręcznie przepisać, skontrolować i odpowiednio oprawić. W zależności od rozmiaru dzieła praca mogła trwać miesiącami.

W miejscu, które dzisiaj wygląda jak ciche ruiny ukryte w lesie, funkcjonował więc ośrodek uczestniczący w międzynarodowym obiegu wiedzy średniowiecznego świata.

Główna świątynia nie ma odpowiednika na wyspie

Najważniejszym budynkiem kompleksu był kopułowy kościół z trzema apsydami.

Department of Antiquities określa go jako jedyną tego rodzaju budowlę odkrytą na Cyprze. Podobne rozwiązania architektoniczne znane są natomiast z Gruzji, szczególnie z historycznego regionu Tao-Klarjeti.

Technika wykonania świątyni była jednak miejscowa. Archeolodzy interpretują to jako dowód współpracy pomiędzy gruzińskimi mnichami i cypryjskimi budowniczymi.

Architektura połączyła więc dwa światy: gruzińską koncepcję świątyni oraz miejscową wiedzę o materiałach i sposobach budowania.

Zachowały się pozostałości średniowiecznych fresków

Wnętrze głównego kościoła było bogato dekorowane.

W południowej apsydzie znajdowała się scena Chrztu Chrystusa, natomiast w północnej – Zdjęcie z Krzyża. Odkryto również przedstawienia świętych i fragmenty malowanego ikonostasu.

Główna warstwa malowideł pochodzi z XII wieku i reprezentuje sztukę okresu Komnenów.

Do północnej strony głównej świątyni dobudowano kaplicę św. Jerzego. Znaleziono w niej gruzińską inskrypcję oraz przedstawienie świętego wojownika.

Są to materialne dowody obecności gruzińskich mnichów. Miejsce nie zostało uznane za gruzińskie wyłącznie na podstawie późniejszej legendy lub podobieństwa architektury.

Klasztor był niemal samowystarczalny

Badania archeologiczne pokazały, że kompleks obejmował znacznie więcej niż jeden kościół.

Odkryto między innymi:

• dodatkowe kaplice,
• pomieszczenia gospodarcze,
• magazyny,
• cysterny na wodę,
• dzwonnicę,
• groby mnichów,
• kościół św. Mikołaja,
• krypty i ossuaria,
• celę pustelnika,
• klasztorny młyn.

Monaster musiał zapewnić mieszkańcom wodę, żywność, schronienie i miejsce pracy. Potrzebne były również pomieszczenia do przechowywania ksiąg, sprawowania nabożeństw oraz pochówku zmarłych mnichów.

Dzisiejsze fragmenty murów są pozostałością znacznie większego i dobrze zorganizowanego świata.

Dlaczego klasztor został opuszczony?

Gruzińscy mnisi pozostawali w Gialii przynajmniej do XIV wieku. Później wzmianki w gruzińskich źródłach stają się coraz rzadsze.

Znaleziska archeologiczne pokazują jednak, że część kompleksu była wykorzystywana również w XV i XVI wieku. Odkryto groby i przedmioty pochodzące z tego okresu.

Ostateczne opuszczenie monasteru datowane jest na drugą połowę lub koniec XVI wieku. Visit Pafos wiąże upadek miejsca z kolejnymi zniszczeniami oraz sytuacją po osmańskim podboju Cypru w 1571 roku.

Nieużytkowane zabudowania stopniowo popadały w ruinę, a teren przejmował las.

Ruiny rozpoznano dopiero w 1981 roku

Średniowieczne źródła gruzińskie wspominały klasztor nazywany Ghalia lub Zhalia. Nie było jednak pewności, gdzie dokładnie znajdował się opisywany ośrodek.

Przełom nastąpił w 1981 roku. Gruziński historyk sztuki Vakhtang Djobadze, związany z California State University w Los Angeles, zidentyfikował pozostałości w lesie około pięciu kilometrów na wschód od Gialii jako klasztor znany ze średniowiecznych przekazów.

Nie oznacza to, że wcześniej nikt nie widział kamiennych ruin. Najważniejsze było rozpoznanie ich historycznej tożsamości i połączenie pozostałości ze źródłami gruzińskimi.

Na systematyczne badania trzeba było czekać jeszcze 25 lat.

Wykopaliska połączyły Cypr i Gruzję

Regularne prace archeologiczne rozpoczęły się w 2006 roku jako wspólne przedsięwzięcie Cypru i Gruzji.

Badania prowadzono we współpracy z cypryjskim Department of Antiquities. W kolejnych sezonach odsłaniano świątynie, pomieszczenia gospodarcze, groby, cysterny i pozostałości dekoracji.

Dzięki wykopaliskom udało się potwierdzić chronologię kompleksu, zbadać jego nietypową architekturę oraz lepiej zrozumieć znaczenie Gialii dla średniowiecznej kultury gruzińskiej.

Gdzie znajduje się gruziński klasztor na Cyprze?

Ruiny leżą w lesie Pafos, około pięciu kilometrów na wschód od wsi Gialia. Najbliższym większym ośrodkiem jest Polis Chrysochous.

Miejsce znajduje się poza głównymi trasami turystycznymi. Przed wyjazdem warto sprawdzić przebieg drogi i jej aktualny stan, szczególnie po intensywnych opadach. Na leśnych odcinkach zasięg telefonii może być słabszy, dlatego dobrze zapisać trasę wcześniej.

Na miejscu należy poruszać się ostrożnie i nie wchodzić na zachowane fragmenty murów. Nie wolno zabierać kamieni, fragmentów ceramiki ani żadnych przedmiotów znalezionych na terenie stanowiska.

Średniowieczny Cypr był znacznie bardziej międzynarodowy

Gruziński klasztor na Cyprze przypomina, że średniowieczna wyspa była miejscem spotkania wielu społeczności.

Żyli i działali tutaj między innymi Grecy, Łacinnicy, Maronici, Ormianie, Syryjczycy oraz Gruzini. Położenie pomiędzy Europą, Azją Mniejszą i Lewantem sprzyjało handlowi, pielgrzymkom oraz wymianie wiedzy.

Gialia jest jednym z najbardziej materialnych śladów tego świata.

Ponad tysiąc lat temu mnisi modlili się tutaj pod freskami, kopiści przepisywali księgi, gruzińscy władcy finansowali przebudowy, a miejscowi rzemieślnicy wznosili świątynie według planów przywiezionych z odległego regionu Tao-Klarjeti.

Później kompleks został opuszczony i niemal zniknął z pamięci.

Dzisiaj pozostaje jednym z tych miejsc, które pokazują, że nawet po wielu latach mieszkania na wyspie można odnaleźć zupełnie nieznany rozdział jej historii.

Źródła: Department of Antiquities Republiki Cypryjskiej, Pafos Regional Board of Tourism – Visit Pafos.