Lefkaritika. Czy Leonardo da Vinci naprawdę kupił koronkę na Cyprze?

Lefkaritika to charakterystyczne koronki wykonywane ręcznie w Lefkarze. Ich tradycja sięga co najmniej XIV wieku, a w 2009 roku zostały wpisane na Reprezentatywną Listę Niematerialnego Dziedzictwa Kulturowego Ludzkości UNESCO jako pierwszy cypryjski element na tej liście.

Z Lefkaritika wiąże się również jedna z najsłynniejszych lokalnych opowieści. Według legendy Leonardo da Vinci miał odwiedzić Lefkarę w 1481 roku, kupić haftowany obrus ołtarzowy i podarować go katedrze w Mediolanie. Historia jest piękna, jednak współczesne badania nie znalazły dowodów potwierdzających, że rzeczywiście do tego doszło.

Lefkaritika powstają od setek lat

UNESCO datuje tradycję koronkarstwa w Lefkarze co najmniej na XIV wiek.

Sztuka rozwijała się przez kolejne stulecia, łącząc miejscowe techniki z geometrycznymi wzorami wywodzącymi się z tradycji greckiej i bizantyjskiej oraz wpływami haftów związanych z okresem panowania weneckiego na Cyprze.

Nie było to jednak zwykłe kopiowanie zagranicznych wzorów. Mieszkanki Lefkary stworzyły własny, łatwo rozpoznawalny styl.

Właśnie od miejsca pochodzenia koronki otrzymały nazwę Lefkaritika – λευκαρίτικα.

Prawdziwe Lefkaritika wykonuje się ręcznie

Lefkaritika powstają tradycyjnie na lnianym materiale. UNESCO wymienia cztery podstawowe elementy tej techniki: mereżkę, wycinanie fragmentów tkaniny, wypełnianie haftem oraz igłowe wykańczanie brzegów.

Część nici zostaje ostrożnie wyciągnięta z materiału. Pozostałe włókna są następnie łączone za pomocą precyzyjnych ściegów, które tworzą geometryczne kompozycje.

Niektóre fragmenty przypominają niewielkie kratownice. Inne układają się w romby, zygzaki, krzyże i powtarzające się pasy.

Jednym z najbardziej znanych motywów jest potamos, czyli „rzeka” – geometryczny wzór biegnący wzdłuż tkaniny.

Im większa praca i bardziej skomplikowana kompozycja, tym więcej czasu potrzeba na jej wykonanie. Duży obrus może wymagać wielu miesięcy pracy.

Koronki były częścią codziennego życia Lefkary

Lefkaritika nie były wyłącznie produktem przeznaczonym na sprzedaż. Przez pokolenia stanowiły część codziennego życia miejscowych kobiet.

UNESCO opisuje hafciarki spotykające się przy pracy w wąskich ulicach Lefkary albo na zadaszonych podwórkach. Podczas haftowania rozmawiały, wymieniały się doświadczeniem i przekazywały wiedzę młodszym pokoleniom.

Dziewczynki obserwowały matki i babcie. Z czasem poznawały podstawowe ściegi, a później wykonywały coraz trudniejsze wzory.

Nie istniał jeden podręcznik zawierający wszystkie zasady. Najważniejsze były obserwacja, praktyka i wieloletnie doświadczenie.

Każda hafciarka mogła pozostawić własny ślad

Lefkaritika mają określone techniki i charakterystyczne motywy, ale dobra koronczarka nie była tylko wykonawczynią gotowego schematu.

Po opanowaniu podstaw mogła tworzyć własne kompozycje. Praca nadal należała do tradycji Lefkaritika, ale jednocześnie nosiła ślad konkretnej autorki.

To tłumaczy, dlaczego stare koronki potrafią wyraźnie różnić się detalami. Są podobne pod względem techniki i stylu, ale nie muszą być identyczne.

Czy Leonardo da Vinci naprawdę odwiedził Lefkarę?

Według historii powtarzanej w Lefkarze Leonardo da Vinci miał odwiedzić miejscowość w 1481 roku.

Artysta miał zachwycić się miejscowym rękodziełem, kupić haftowany obrus ołtarzowy, a następnie przekazać go katedrze w Mediolanie.

Opowieść można znaleźć w materiałach gminy Lefkara oraz Visit Cyprus. Co ważne, oficjalny portal turystyczny przedstawia ją jako legendę, a nie udokumentowany fakt historyczny.

Przez lata historia stała się jednak tak popularna, że często zaczęto powtarzać ją bez tego zastrzeżenia.

Nie ma dowodu, że Leonardo był na Cyprze

Historyk i dyplomata Robert Merrillees szczegółowo przeanalizował opowieść o podróży Leonarda.

Nie znalazł wiarygodnego źródła potwierdzającego, że artysta odwiedził Cypr w 1481 roku. Nie ma również historycznego dowodu, że kupił koronkę w Lefkarze albo podarował cypryjski obrus katedrze w Mediolanie.

Badacz zwrócił też uwagę, że opowieść zaczęła być szerzej rozpowszechniana stosunkowo późno, przede wszystkim w XX wieku. Później była powtarzana w przewodnikach i publikacjach turystycznych, stopniowo zyskując status niemal pewnego wydarzenia.

Leonardo rzeczywiście pisał o Cyprze

To właśnie ten szczegół mógł przyczynić się do powstania całej opowieści.

Leonardo da Vinci znał Cypr przynajmniej z relacji innych osób oraz dostępnych mu źródeł. W jego zapiskach znajdują się odniesienia do wyspy.

Sama wiedza o Cyprze nie jest jednak dowodem osobistej podróży.

Z czasem ktoś mógł połączyć dwie prawdziwe informacje: Leonardo interesował się Cyprem, a Lefkara słynęła ze swoich haftów. Następnie do opowieści dodano wizytę artysty i zakup obrusa.

Tego ostatniego elementu nie udało się potwierdzić.

Legenda stała się częścią historii Lefkary

Niezależnie od braku historycznych dowodów opowieść o Leonardzie zrobiła ogromną karierę i sama stała się częścią współczesnej tożsamości Lefkary.

W 1981 roku, w 500. rocznicę domniemanej wizyty artysty, Republika Cypryjska wydała serię znaczków pocztowych nawiązujących do Leonarda da Vinci, katedry w Mediolanie i Lefkaritika.

Kilka lat później wydarzyło się coś już całkowicie udokumentowanego.

W 1986 roku, podczas obchodów 600-lecia katedry w Mediolanie, delegacja z Lefkary przekazała świątyni nowy obrus wykonany przez miejscowe hafciarki.

Nie był to więc obrus kupiony przez Leonarda. Był to współczesny dar, który symbolicznie nawiązywał do znanej legendy.

Pierwszy cypryjski wpis na liście UNESCO

W 2009 roku Lefkaritika zostały wpisane na Reprezentatywną Listę Niematerialnego Dziedzictwa Kulturowego Ludzkości UNESCO.

Był to pierwszy cypryjski element umieszczony na tej liście. Dwa lata później dołączyły do niego Tsiattista, czyli tradycyjne cypryjskie pojedynki na improwizowane rymy.

UNESCO doceniło nie tylko końcowy wygląd koronek. Znaczenie miały również umiejętności miejscowych kobiet, przekazywanie wiedzy pomiędzy pokoleniami oraz społeczny wymiar wspólnej pracy.

Jak rozpoznać prawdziwe Lefkaritika?

W sklepach w Lefkarze można znaleźć zarówno autentyczne rękodzieło, jak i tańsze produkty tylko nawiązujące wyglądem do miejscowej tradycji.

Przed zakupem warto przyjrzeć się materiałowi i detalom. Ręczna praca nie będzie wyglądała tak idealnie i mechanicznie jak wzór wykonany maszynowo. Niewielkie różnice pomiędzy poszczególnymi fragmentami mogą świadczyć o tym, że koronkę rzeczywiście przygotowano ręcznie.

Znaczenie ma także cena. Wykonanie skomplikowanego obrusa wymaga wielu tygodni lub miesięcy pracy, dlatego autentyczne Lefkaritika nie mogą kosztować tyle samo co masowo produkowana pamiątka.

Najlepiej zapytać sprzedawcę, kto wykonał daną pracę, z jakiego materiału powstała i czy można zobaczyć jej lewą stronę.

Lefkaritika nie potrzebują Leonarda

Nawet gdyby Leonardo da Vinci nigdy nie postawił nogi na Cyprze, Lefkaritika niczego na tym nie tracą.

UNESCO nie wpisało ich na swoją listę z powodu renesansowego artysty. Doceniono wielowiekową technikę, umiejętności kobiet, przekazywanie wiedzy pomiędzy pokoleniami i zdolność miejscowej społeczności do stworzenia własnego stylu.

Legenda o Leonardzie pozostaje atrakcyjną częścią opowieści o Lefkarze. Nie należy jej jednak przedstawiać jako potwierdzonego wydarzenia historycznego.

Prawdziwa historia Lefkaritika jest wystarczająco niezwykła bez słynnego nazwiska.

Wystarczą igła, len i setki lat pracy kobiet z Lefkary.

Materiał opracowano na podstawie informacji UNESCO, Cyprus National Commission for UNESCO, Municipality of Lefkara, Visit Cyprus oraz publikacji historyka Roberta Merrilleesa