
Dwie cypryjskie wsie otacza brytyjskie terytorium
Xylotymbou i Ormideia należą do Republiki Cypryjskiej, ale ze wszystkich stron otacza je brytyjski Suwerenny Obszar Bazowy Dhekelia. Aby wyjechać z tych miejscowości do głównej części Republiki, trzeba przejechać przez terytorium pozostające pod brytyjską suwerennością.
Nie oznacza to jednak codziennej kolejki do kontroli paszportowej. Na drogach łączących wsie z pozostałą częścią Republiki nie ma zwykłych odpraw granicznych. Mieszkańcy zmieniają jurysdykcję w drodze do pracy, szkoły czy sklepu, często nawet o tym nie myśląc.
Xylotymbou i Ormideia są cypryjskimi enklawami
Obie miejscowości znajdują się w dystrykcie Larnaki, we wschodniej części wyspy. Podlegają Republice Cypryjskiej, a ich mieszkańcy korzystają z cypryjskich instytucji i usług publicznych.
Nietypowe położenie widać dopiero na dokładnej mapie. Terytorium Republiki otacza tutaj brytyjski obszar Dhekelia.
Takie miejsce nazywamy enklawą — fragmentem terytorium całkowicie otoczonym przez terytorium innego państwa. Z perspektywy Republiki obie wsie są jednocześnie eksklawami, ponieważ nie mają bezpośredniego połączenia lądowego z jej głównym obszarem.
Nie są brytyjskimi wsiami. To cypryjskie miejscowości, do których lądowa droga prowadzi przez brytyjskie terytorium.
Granice wytyczono przy powstaniu republiki
Kiedy Cypr uzyskał niepodległość w 1960 roku, Wielka Brytania zachowała suwerenność nad dwoma obszarami wyspy: Akrotiri w pobliżu Limassol oraz Dhekelią między Larnaką a Famagustą.
Ich granice poprowadzono tak, aby obejmowały najważniejsze instalacje wojskowe, a pozostawiały poza nimi określone miejscowości. W przypadku Xylotymbou i Ormidei powstały w ten sposób cypryjskie „wyspy” wewnątrz obszaru brytyjskiego.
Nie jest to skutek podziału Cypru w 1974 roku. Ten układ granic jest starszy — powstał wraz z niepodległą Republiką Cypryjską.
Suwerenne Obszary Bazowe nie są również terenami wynajętymi Brytyjczykom przez Cypr. Ich status wynika z porozumień ustanawiających republikę.
Baza oznacza tutaj więcej niż ogrodzone lotnisko
Słowo „baza” może sugerować zamknięty kompleks wojskowy z bramą, wartownią i zakazem wstępu. Suwerenne Obszary Bazowe obejmują jednak także publiczne drogi, pola uprawne, prywatne grunty i tereny zamieszkane przez cywilów.
Trzeba więc rozróżnić dwa miejsca: ogólnodostępny obszar znajdujący się pod brytyjską jurysdykcją oraz zamknięte obiekty wojskowe.
Przejazd zwykłą drogą przez Dhekelię nie oznacza wjazdu do chronionych koszar. Dostęp do samych instalacji wojskowych podlega osobnym ograniczeniom.
To właśnie dlatego mieszkańcy cypryjskich enklaw mogą normalnie dojeżdżać do pozostałej części wyspy.
Dlaczego nie ma kontroli paszportowej?
Codzienny ruch pomiędzy Republiką Cypryjską a Suwerennymi Obszarami Bazowymi podlega szczególnym ustaleniom.
Protokół do umowy o wystąpieniu Wielkiej Brytanii z UE przewiduje brak kontroli osób na granicach lądowych i morskich między bazami a Republiką, z określonymi wyjątkami. Rozwiązanie chroni codzienne życie osób mieszkających i pracujących w tej części wyspy.
Nie jest to zatem odpowiednik przekraczania Zielonej Linii. Przejazd z Larnaki do Xylotymbou nie wymaga zwykłej odprawy paszportowej.
Inne zasady dotyczą granicy Dhekelii z obszarem okupowanym. Nie należy utożsamiać jej z otwartym przejazdem pomiędzy bazami a terenami kontrolowanymi przez Republikę.
Elektrownia Dhekelia dodatkowo komplikuje mapę
Xylotymbou i Ormideia nie wyczerpują wszystkich osobliwości tego obszaru.
W dokumentach brytyjskiego parlamentu jako kolejną cypryjską enklawę wymieniono teren elektrowni Dhekelia. Dlatego można spotkać informację o trzech enklawach Republiki wewnątrz wschodniego obszaru bazowego.
Teren elektrowni ma jednak bardziej skomplikowany układ niż obie wsie. Przy jego opisywaniu znaczenie mają przebieg drogi oraz dostęp do wybrzeża. Stąd rozbieżności w popularnych zestawieniach, które nie zawsze liczą te fragmenty tak samo.
Najbardziej czytelnymi przykładami pełnych enklaw pozostają dwie miejscowości: Xylotymbou i Ormideia.
Inna jurysdykcja, podobna droga
Kierowca przejeżdżający przez Dhekelię nadal porusza się lewą stroną jezdni. Krajobraz, zabudowa i oznakowanie mogą sprawiać wrażenie, że nic się nie zmieniło.
Formalnie znajduje się jednak na obszarze z własną administracją, policją i sądownictwem. W razie zdarzenia drogowego właściwą służbą może być Sovereign Base Areas Police.
Brak budki paszportowej nie oznacza więc braku granicy prawnej.
Nie oznacza też, że Dhekelia jest częścią Anglii. To brytyjskie Suwerenne Terytorium Bazowe na Cyprze, posiadające szczególny status. Popularne zdanie o „codziennej jeździe przez Wielką Brytanię” upraszcza tę różnicę.
Brexit nie odciął cypryjskich wsi
Wyjście Wielkiej Brytanii z Unii Europejskiej mogło skomplikować funkcjonowanie terenów, gdzie granica przecina lokalne drogi i pola.
Specjalne porozumienia pozwoliły zachować otwarty ruch pomiędzy bazami a Republiką. Na obszarach bazowych nadal stosuje się również określone przepisy unijne wynikające ze szczególnych ustaleń.
Mieszkańcy enklaw nie zostali więc po Brexicie odcięci od reszty swojego państwa. Dojazd do Larnaki nadal jest codzienną podróżą, choć po drodze zmienia się jurysdykcja.
Cypryjskie miejscowości z brytyjskim sąsiedztwem
Mieszkaniec Ormidei może wyjechać z domu w Republice Cypryjskiej, przejechać przez brytyjski obszar i ponownie znaleźć się w Republice — bez zatrzymywania samochodu.
Na mapie wygląda to jak geograficzna łamigłówka. W praktyce jest zwykłą drogą do pracy lub po zakupy.
Xylotymbou i Ormideia przypominają, że mapa Cypru nie składa się wyłącznie z dwóch stron Zielonej Linii. Zachowała również granice wytyczone w chwili końca brytyjskich rządów kolonialnych.








